De kunstenaar als drager van duurzame waarde
De positie van de kunstenaar bevindt zich op een fundamenteel kruispunt. Enerzijds wordt kunst steeds nadrukkelijker beschouwd als onderdeel van een economische markt, waarin het kunstobject als product wordt verhandeld en de waarde ervan mede wordt bepaald door schaarste, bezit, reputatie en marktwerking. Anderzijds vertegenwoordigt de kunstpraktijk waarden die zich juist moeilijk laten vertalen naar economische maatstaven. De kunstenaar produceert immers niet uitsluitend een object. Een kunstenaar ontwikkelt een praktijk waarin onderzoek, verbeelding, experiment, kennis, observatie en reflectie samen- komen. Vanuit die praktijk worden vragen gesteld die niet altijd een onmiddellijk antwoord of economisch rendement opleveren. Juist daarin ligt een wezenlijke maatschappelijke betekenis van kunst.
De waarde van een kunstpraktijk kan zich over langere tijd ontwikkelen en betekenis krijgen, zelfs wanneer het oorspronkelijke kunstobject niet meer bestaat. Ideeën, inzichten, werkwijzen en perspectieven kunnen worden doorgegeven, nieuwe vragen oproepen en invloed hebben op andere kunstenaars, ontwerpers, architecten, onderzoekers en op de samenleving als geheel. De kunstenaar heeft daarmee een positie die niet volledig binnen het economische model van de kunstmarkt kan worden begrepen. De artistieke praktijk vormt een vorm van cultureel kapitaal die niet noodzakelijk bezitbaar of verhandelbaar is, maar die wel duurzaam kan bijdragen aan de samenleving.
Dat vraagt om een andere manier van kijken naar de zorg voor kunst. Wanneer uitsluitend het fysieke kunstobject als cultureel erfgoed wordt beschouwd, blijft een belangrijk deel van de kunstpraktijk buiten beeld. Niet alleen het werk, maar ook het artistieke onderzoek, de ontwikkeling van een oeuvre en de kennis die daarin besloten ligt, verdienen aandacht. Een zorgplicht voor hedendaagse kunst zou daarom niet uitsluitend moeten gaan over het bewaren van bestaande kunstwerken. Zij zou ook betrekking moeten hebben op de voorwaarden waaronder kunstenaars hun praktijk kunnen ontwikkelen, voortzetten en doorgeven.
Dat betekent ruimte voor onderzoek en experiment, maar ook erkenning van de tijd, kennis en arbeid die in een artistieke praktijk besloten liggen. De kunstenaar zou niet uitsluitend moeten worden benaderd als producent van een eindproduct, maar als professional die kennis, betekenis en nieuwe perspectieven genereert. Daarmee verschuift het perspectief van het bewaren van kunst naar het duurzaam mogelijk maken van kunstpraktijken. Die verschuiving is belangrijk omdat hedendaagse kunst zich steeds minder laat definiëren door uitsluitend haar fysieke verschijningsvorm. Een installatie kan tijdelijk zijn, een performance bestaat slechts gedurende een bepaald moment, een concept kan belangrijker zijn dan het object waarin het wordt vastgelegd en een artistiek onderzoek kan uitmonden in inzichten die zich buiten het traditionele kunstveld verder ontwikkelen.
De kunstenaar is in die zin niet slechts maker van een object, maar ontwikkelaar en drager van een voortdurend veranderende kennis- en verbeeldingspraktijk. Dit betekent niet dat de kunstmarkt geen plaats zou mogen hebben. Kunstwerken mogen worden verkocht, verzameld en verhandeld. De economische waarde van kunst is reëel en kunstenaars hebben recht op een professionele markt waarin hun arbeid wordt gewaardeerd. Het probleem ontstaat wanneer de marktwaarde de maatstaf wordt voor de waarde van kunst als geheel. Niet alles wat maatschappelijk waardevol is, is onmiddellijk economisch rendabel. Onderzoek, onderwijs, wetenschap en cultureel erfgoed worden evenmin uitsluitend beoordeeld op hun directe marktwaarde. Hetzelfde zou moeten gelden voor de artistieke praktijk.
De vraag zou daarom niet alleen moeten zijn: wat is een kunstwerk waard op de markt? Maar ook: welke waarde genereert een kunstenaar door gedurende langere tijd te onderzoeken, te verbeelden, te bevragen en nieuwe perspectieven zichtbaar te maken? Daarmee ontstaat ruimte voor een bredere definitie van waarde. Economische waarde is één vorm van waarde, maar niet de enige.
Mijn kunstenaarschap begint bij kijken. Niet alleen naar wat zichtbaar is, maar juist ook naar wat zich daarachter, daartussen of daaronder bevindt. Naar menselijke verhoudingen, naar de betekenis die wij aan onze omgeving geven en naar datgene wat gemakkelijk onopgemerkt blijft. Mijn ervaring binnen een architectenbureau heeft mij bevestigd dat de kunstenaarsblik niet noodzakelijk leidt tot het toevoegen van kunst aan een gebouw. De betekenis kan al veel eerder ontstaan: in het denken, in het stellen van vragen en in het openbreken van vanzelfsprekendheden. Binnen die omgeving ontdekte ik dat mijn rol als kunstenaar zich niet hoefde te beperken tot het maken van een beeld of object. Juist mijn manier van kijken, luisteren en verbanden leggen kon van betekenis zijn. Door een andere invalshoek in te brengen, kunnen vragen zichtbaar worden die binnen een bestaand proces misschien niet vanzelf worden gesteld.
Ik zie de kunstenaar daarom niet uitsluitend als maker van een object, maar als iemand die een andere blik kan binnenbrengen. Een blik die ruimte laat voor twijfel, verbeelding, associatie en meerduidigheid. Niet om een bestaand antwoord te vervangen, maar om nieuwe vragen mogelijk te maken. Dat is voor mij ook een belangrijke betekenis van hedendaagse kunst. De waarde van kunst hoeft zich niet volledig te laten vangen in een object, een prijs of een markt. De kunstpraktijk kan een duurzame, immateriële waarde vertegenwoordigen: in een gedachte die blijft doorwerken, een perspectief dat verschuift, een ervaring die betekenis krijgt of een gesprek dat een andere richting opent. Juist die immateriële waarde maakt kunst voor mij wezenlijk.
In een samenleving waarin steeds meer waarde wordt uitgedrukt in economische termen, wil ik ruimte blijven maken voor datgene wat niet direct meetbaar of verhandelbaar is. Kunst kan een plaats zijn waar niet alles onmiddellijk hoeft te worden opgelost, verklaard of benut. Daarmee krijgt de kunstenaar ook buiten het traditionele kunstveld een betekenisvolle positie. In de architectuur bijvoorbeeld kan de kunstenaarsblik bijdragen aan het onderzoeken van complexe vraagstukken, niet door direct met een oplossing te komen, maar door andere verbanden zichtbaar te maken en ruimte te creëren voor wat nog niet gedacht is. Juist daar ligt voor mij een belangrijke kracht van het kunstenaarschap: het vermogen om onzekerheid niet onmiddellijk als een probleem te beschouwen, maar als een ruimte waarin iets nieuws kan ontstaan. Mijn werk beweegt zich daarom op het grensgebied van kijken, onderzoeken en betekenis geven.
Ik ben geïnteresseerd in wat ontstaat wanneer we bereid zijn anders te kijken. Niet alleen naar wat iets is, maar naar wat het zou kunnen betekenen. Van het bewaren van kunst naar het mogelijk maken van kunst. Wanneer we de artistieke praktijk erkennen als een vorm van duurzame, immateriële waarde, verandert ook de positie van de kunstenaar. De kunstenaar is dan niet langer uitsluitend degene die een product aan de markt levert, maar een professional die bijdraagt aan het culturele, intellectuele en maatschappelijke vermogen van een samenleving. De fundamentele verschuiving die daarvoor nodig is, is een verschuiving van kunst als object naar kunst als praktijk.
Het kunstobject blijft belangrijk, maar het is niet langer het volledige verhaal. Achter ieder werk bevindt zich een praktijk van denken, onderzoeken, maken, falen, opnieuw beginnen, observeren en betekenis geven. De zorg voor hedendaagse kunst zou uiteindelijk dan ook moeten betekenen: zorg voor het werk, zorg voor het oeuvre, maar vooral ook zorg voor de mogelijkheid dat de artistieke praktijk kan blijven bestaan. Want wanneer een kunstwerk verdwijnt, kan een samenleving soms nog steeds voortbouwen op de ideeën die het heeft voortgebracht. Maar wanneer de omstandigheden waaronder kunstenaars kunnen denken, onderzoeken en maken structureel verdwijnen, verdwijnt er iets fundamentelers: het vermogen van een samenleving om zichzelf opnieuw te onderzoeken en opnieuw te verbeelden.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten